Szkice do historii Rajczy

Rajcza to pięknie położona miejscowość w Beskidzie Żywieckim u zbiegu potoków Czerna i Ujsoła, które tworzą w samym sercu Rajczy Sołę, pierwszy górski dopływ Wisły.

Teren, na którym powstała wieś Rajcza wchodził w skład dóbr żywieckich, należących od roku 1467 do rodziny Komorowskich. W roku 1624 dobra żywieckie nabyła od Mikołaja Komorowskiego królowa Konstancja, żona Zygmunta III Wazy za sumę zastawną 600 tysięcy złotych polskich.

Wieś Rajcza została założona w XVII wieku na prawie wołoskim i w roku 1628 liczyła 11 zarębników. Należała wtedy do folwarku w Węgierskiej Górce i parafii w Milówce. W 1675 roku, zgodnie z uchwałą Sejmu Warszawskiego, wydzierżawił, a w trzy lata później wykupił dobra żywieckie, za sumę zastawną 600 tysięcy złotych polskich Jan Wielopolski, hrabia z Pieskowej Skały, stolnik koronny. Wskutek zadłużenia majątku, Wielopolscy pod koniec XVIII wieku zaczęli sprzedawać część swoich dóbr wierzycielom. Tym sposobem Rajcza w latach 1779 – 1809 często zmieniała swoich właścicieli. W 1779 roku Rajczę nabył Józef Górski, potem kolejnymi posiadaczami byli Karol Larisch, Daniela z Górskich Kazimierska, a następnie Jan Jordan. Przez małżeństwo córki Jordana Agnieszki, Rajcza dostała się w ręce Siemońskich. Z rodziną tą należy wiązać budowę dworu w Rajczy. Anastazy Siemoński założył również w 1843 roku, na terenie dworskim zakłady żelazne tzw. „hamry”. W latach 1854-1894 właścicielem Rajczy był Teodor Primavesi, za sprawą, którego, rajczański pałac przybrał konkretny, zwarty kształt. Był to budynek jednokondygnacyjny z poddaszem, otoczony pięknym parkiem z licznymi rzeźbami, stawem i unikatowym drzewostanem.

Wraz z rozwojem pałacu i zakładów żelaznych, Rajcza prężnie się rozwijała. Od roku 1884 przechodziła tędy linia kolejowa kolei transwersalnej, łączącej Kraków z Wiedniem. Wieś posiadała też urząd pocztowy, telefon i szkołę.

W 1894 roku ordynat Eugeniusz książę Lubomirski z Chorodowa zakupił Rajczę swemu synowi Władysławowi. Książę Lubomirski z małżonką Elżbietą de Vaux przez 20 lat byli właścicielami Rajczy. W tym czasie pałac rozbudowywano i przebudowywano stwarzając, jak na owe czasy dosyć komfortowe warunki. Lubomirscy byli wielkimi propagatorami sztuki polskiej. Gościli w swym pałacu znanych kompozytorów polskich m.in. Grzegorza Fitelberga. Sam książę komponował pieśni i operetki. Popierał finansowo orkiestrę Filharmonii Warszawskiej, która się na nowo zorganizowała pod nazwą ”Warszawska Orkiestra Symfoniczna Władysława księcia Lubomirskiego”. Lubomirscy sprawowali również opiekę nad miejscową szkołą. W roku 1900 książę Władysław, na prośbę ówczesnego kierownika szkoły Bogdana Oleszkiewicza, zakupił fortepian za 70 złotych. Księżna Elżbieta, co roku na gwiazdkę, organizowała paczki z odzieżą, obuwiem i słodyczami, które osobiście, a niejednokrotnie w towarzystwie córek wręczała dzieciom.

4 maja 1914 roku Władysław Lubomirski sprzedał Rajczę rodzinie Habsburgów żywieckich. Arcyksiążę Karol Stefan Habsburg w 1916 roku przeznaczył pałac w Rajczy wraz z parkiem dla chorych kombatantów I wojny światowej. W roku 1918 obiekt ten został oficjalnie przekazany na potrzeby wojskowego szpitala Czerwonego Krzyża dla żołnierzy chorych na płuca.

W XVII i XVIII wieku, w okolicach Rajczy, podobnie jak w innych częściach Karpat rozwijało się zbójnictwo. Z Rajczy pochodził słynny hetman zbójnicki Sebastian Bury, który zginął na żywieckim rynku, powieszony za „poślednie ziobro”. W rajczańskiej karczmie Wojciecha Ryłko, można było też spotkać Martyna Portasza-Dziegosika, hetmana zbójnickiego, pochodzącego ze Słowacji, a straconego na Górze Grojec nad Żywcem, czy też Jerzego Fiedora Proćpoka, zbójnika z Kamesznicy i tam straconego. Wspomnienia o nich pozostały w miejscowych legendach i pieśniach.

W okresie międzywojennym Rajcza  była atrakcyjną miejscowością letniskową i bazą do uprawiania narciarstwa zimą. Handel i usługi w dużej mierze opanowane były przez Żydów. Miejscowa ludność utrzymywała się głównie z uprawy własnych gospodarstw rolnych, ale znajdowała również zatrudnienie m.in. w Tartaku Parowym – fabryce skrzyń i eksploatacji kory świerkowej – Józefa Rybińskiego w okolicy stacji kolei. Miejscowość posiadała już wtedy oświetlenie elektryczne, co było nowością tego okresu. W tym czasie działały bardzo prężnie różnego rodzaju organizacje: straż pożarna z własną orkiestrą dętą, Organizacja Strzelca, Związek Hallerczyków, Związek Rezerwistów, drużyna harcerska im. Jana III Sobieskiego, Koło Towarzystwa Szkół Ludowych, Związek Obywatelskiej Pracy Kobiet. Istniała też konna banderia Ogniska
Związku Podhalan, której prezesem od 1936 roku był Michał Ryłko. Wzorem kawalerii banderia miała własny proporzec. Uświetniała ona wszystkie ważniejsze uroczystości w Rajczy i okolicy.

8 października 1939 roku Rajcza wraz z całą Żywiecczyzną została wcielona do III Rzeszy. Jedną z form germanizacji jaką stosował okupant na tym terenie były masowe wysiedlenia Polaków i osadzanie na ich miejsce Niemców. W Rajczy w ramach Saysbusch – Aktion 1 października 1940 roku wysiedlono 115 rodzin ( tj. 501 osób) polskich, a osiedlono 26 rodzin (tj.119 osób) niemieckich. Druga taka akcja miała miejsce 29 października 1940 roku. Punktem zbornym dla osób wysiedlanych był pałac w Rajczy.

Dzisiaj Rajcza jest siedzibą Urzędu Gminy i stanowi centrum tzw. „Worka Raczańskiego”. Kontynuowane są przedwojenne tradycje, działa drużyna harcerska „Niezapominajki”, Związek Podhalan Oddział Górali Żywieckich, zespoły góralskie „Ziemia Rajczańska”, „Rajcusie” i „Sarna”.

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s